E-Waste sa Pilipinas: Saan Talaga Napupunta ang Mga Sirang

May drawer ka bang puno ng patay na cellphone, sirang charger, at old na router na hindi mo na ginagamit pero ayaw mong itapon? Halos lahat tayo may ganyan. Ang problema, hindi lang basta basura ang mga iyon. E-waste ito, at ang tunay na kwento kung saan ito napupunta sa Pilipinas ay mas malala kaysa sa iniisip ng karamihan.

Milyon-milyong Kilo ng Lumang Gadget

Noong 2022, ang Pilipinas ay nagprodyus ng humigit-kumulang 537,000 metric tons ng Waste Electrical and Electronic Equipment, katumbas ng 4.7 kilo kada tao, at ito ang nagtulak sa bansa bilang isa sa mga pinakamalaking gumagawa ng e-waste sa Southeast Asia. Malaki ang sanhi nito: mabilis na urbanisasyon, sunod-sunod na bagong modelo ng phone, at ang katotohanang mas gusto nang bilhin ng tao ang bago kaysa ipaayos ang luma. Hindi rin ito basta numero sa report. Bawat lumang power bank o laptop na nakatambak sa kubeta o sa ilalim ng kama ay parte na ng bilang na ito.

Batas Meron, Pero May Butas

Meron naman tayong batas para dito. May umiiral na patakaran tulad ng Ecological Solid Waste Management Act (RA 9003) at ang Toxic Substances and Hazardous and Nuclear Waste Control Act (RA 6969), pero hindi pantay ang pagpapatupad nito, kaya laganap ang informal recycling na mapanganib sa kalusugan at kapaligiran. Ibig sabihin, kung wala kang sistema sa barangay mo para sa e-waste, malamang mapupunta lang ito sa scavenger na kukalasin ang device gamit ang kamay, walang guwantes, walang proteksyon.

Hindi lang plastic o papel ang may isyu. Sa isang material flow analysis ng WWF noong 2020, tinantiya na 9 porsyento lang ng plastic waste na ginagawa sa Pilipinas ang na-recycle, habang 33 porsyento ay napupunta sa dumpsite o landfill at 35 porsyento ay tumatagas sa kalikasan bawat taon. Kung ganoon ang sitwasyon ng plastic, mas malala pa ito kung pag-uusapan ang e-waste dahil mas kumplikado ang proseso ng pagbuwag at pag-recycle nito kumpara sa isang plastic bottle.

Junk Shop at MRF: Ang Totoong Backbone

Kung mapapansin mo, hindi mga malaking pabrika ang unang tumatanggap ng lumang appliance mo. Ang junk shop sa kanto pa rin ang unang linya ng recycling sa maraming komunidad. Sa teorya, dapat may Materials Recovery Facility (MRF) ang bawat barangay. Kinakailangan ng RA 9003 na magtayo ng MRF ang bawat barangay o cluster ng barangay bilang parte ng lokal na sistema ng waste diversion, na dinisenyo para pagbukud-bukurin ang recyclable material at bawasan ang dami ng basurang dinadala sa disposal site.

Sa praktika, hindi ganito palagi ang nangyayari. Sa Barbaza, Antique halimbawa, 37.6 tons ng basura ang nakolekta noong 2024, pero hindi pa rin naabot ng garbage truck ang lahat ng malalayong barangay. Ibig sabihin, kung nasa liblib kang lugar, malamang ikaw mismo ang bahala kung paano mo itatapon ang sirang telebisyon mo.

Ang Modelo ng Globe: Maliit na Tingin, Malaking Epekto

Isa sa mga programa na aktwal na gumagana ay ang E-Waste Zero ng Globe, na dati ay tinatawag na Project 1 Phone. Mula noong 2014, nakakolekta at nairisikleta na nila ang 216.7 metric tons ng e-waste mula sa indibidwal at organisasyon, at 1,609 metric tons pa mula sa internal operations, at nagtayo pa sila ng higit sa 120 collection bin sa iba’t ibang bahagi ng bansa. Hindi kalokohan ang numerong ito. Ipinapakita nito na kung may malinaw na sistema at pwedeng mapuntahan ang mga drop box, mas madaling mag-participate ang ordinaryong tao.

Bago pa man ihatid ang isang gadget sa junk shop o drop box, marami sa atin ang gumagamit muna ng mga luma nitong bagay bilang backup gadget. Common practice na gamitin ang lumang phone para lang panonood ng video, pag-check ng email, o pag-log in sa mga simpleng app tulad ng online casino habang naghihintay ng bagong unit. Wala namang mali dito, basta’t sa huli, hindi ito matatapos lang sa drawer o sa tambakan ng basura.

Ano ang Puwede Mong Gawin Talaga?

Simple lang naman ang unang hakbang. Alamin muna kung may certified recycling center o drop-off point sa lugar mo, bilangin ang mga gadget na hindi mo na ginagamit, at tanggalin ang personal data bago ito iabot sa kung kanino man. Tingnan ang barangay mo kung may drop-off point o collection event para sa mga electronics, at bago mo itapon ang kahit anong device, siguraduhing tanggalin muna ang personal data mula rito. Hindi ito komplikadong proseso. Ang problema lang, kadalasan hindi natin ito priority hangga’t hindi napupuno na ang drawer.

Kung mahalaga sa iyo ang kalusugan ng pamilya mo at ng komunidad, tandaan na ang bawat luma mong charger o power bank na basta itinapon sa dumpster ay maaaring maglabas ng mercury, lead, o cadmium na dumadaan sa lupa at tubig. Delikado ang mahinang paghahandle ng e-waste sa kapaligiran at kalusugan ng tao dahil sa presensya ng mga toxic material tulad ng flame retardant sa screen at heavy metal tulad ng lead, cadmium, chromium, at copper, na kapag maling itinapon ay makakontamina sa hangin, lupa, at tubig. Sa lahat ng basura sa bahay natin, ito ang tipong hindi puwedeng ipagpaliban lang habang naghihintay ng “susunod na linis.”